पेसा ५% अबंध निधी योजना
पेसा ५% अबंध निधी योजना ही आदिवासी भागात (PESA क्षेत्रांतर्गत) स्थानिक स्वराज संस्थांना (ग्रामपंचायतींना) अधिक सशक्त व स्वायत्त बनवण्यासाठी राबवली जाणारी योजना आहे. या योजनेचा उद्देश स्थानिक गरजेनुसार विकासकामे हाती घेण्यासाठी निधी उपलब्ध करून देणे हा आहे.
PESA काय आहे ?
PESA म्हणजे “Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act, 1996”, ज्याच्या अंतर्गत अनुसूचित क्षेत्रातील (Scheduled Areas) ग्रामसभा आणि ग्रामपंचायतींना विशेष अधिकार दिले जातात.
५% अबंध निधी म्हणजे काय ?
राज्य शासनाकडून आदिवासी उपयोजनांतर्गत मिळणाऱ्या एकूण निधीपैकी ५% निधी हा ‘अबंध’ स्वरूपात ठेवण्यात येतो, म्हणजेच याचा वापर ठराविक योजनेसाठी न करता स्थानिक गरजेनुसार ग्रामसभेच्या मंजुरीने विविध लघु विकासकामांसाठी केला जाऊ शकतो.
निधीचा वापर कोणत्या कामांसाठी करता येतो ?
- गावातील रस्ते दुरुस्ती
- पाणीपुरवठा
- शाळा दुरुस्ती
- आरोग्य सुविधा
- सामूहिक शौचालये
- सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता
- महिला व बालकल्याण उपक्रम
- स्थानिक सण, उत्सव वा सांस्कृतिक कार्यक्रम (सर्व कामे ग्रामसभेच्या ठरावानुसारच केली जातात)
- PESA कायद्यांतर्गत येणाऱ्या अनुसूचित क्षेत्रातील ग्रामपंचायती
- या ग्रामपंचायतींमध्ये राहणारे सर्व नागरिक अप्रत्यक्षपणे लाभार्थी असतात
- निधीचा वापर ग्रामसभा मंजूर करेल अशा कामांसाठीच करता येतो
- निधी वापरासाठी कोणतीही किचकट प्रक्रिया नाही
- निधीचा उपयोग त्वरित गरज भागवणाऱ्या कामांवर केला जातो
- स्थानिक पातळीवर पारदर्शकता व लोकसहभाग वाढतो
- ग्रामपंचायत व ग्रामसभा
- जिल्हा परिषदेअंतर्गत आदिवासी विकास प्रकल्प अधिकारी (ITDP)
- सामाजिक लेखापरीक्षण व वार्षिक अहवालाद्वारे कामांची पडताळणी
- स्थानिक ग्रामपंचायत कार्यालय
- जिल्हा परिषद / पंचायत समिती कार्यालय
- आदिवासी विकास प्रकल्प कार्यालय (ITDP)
- अधिकृत वेबसाइट: https://tribal.maharashtra.gov.in
ही योजना केवळ अनुसूचित क्षेत्रांतील (PESA अंतर्गत) ग्रामपंचायतींसाठी लागू आहे. योजनेचा उद्देश केवळ स्थानिक गरजांच्या पूर्ततेसाठी ग्रामसभेला सक्षम करणे हा आहे. त्यामुळे निधीचा वापर करताना ग्रामसभेचा ठराव आवश्यक आहे.
